محمد حسين فروزان
قسمت دوم

همانگونه كه در بخش اول اين گزارش ذكر شد، سنت الهى قرض الحسنه كه در قرآن كريم درآيات مختلف و همچنين در روايات گوناگون و بسيارى از ائمه اطهار و معصومان (ع) به آن تاكيد و سفارش شده است داراى فضايل و بركات بسيارى است كه چنانچه در پرتو مقررات و قوانين مربوط به اين اصل اسلامى در جامعه به اجرا درآيد، معضلات و مشكلات اقتصادى بسيارى را حل خواهد كرد. اما نكته قابل توجه اين است كه بعضى از افراد در زمان استفاده از قرض الحسنه با موارد و نكات و قوانينى كه جهت استمرار و زنده نگه داشتن اين سنت در ميان افراد در جامعه وضع شده است، آشنايى نداشته يا آن را رعايت نمى كنند كه اين مساله سبب به وجود آمدن برخى روزنه هاى بى اعتمادى در ميان مردم مى شود.
***
شرايط قرض الحسنه چيست؟
شناخت اجمالى غالب افراد اين است كه قرض الحسنه اعطاء پول به ديگران و به قصد خير است بدون هيچ گونه توقعى، كه باز پس گرفتن آن نيز زمان مشخصى ندارد و يا گاهاً زمانى براى بازپرداخت آن مشخص مى شود.
در نگاه اول شايد تعريف اصلى و كلى از قرض الحسنه همين باشد، اما نكات ريز و قابل توجهى در اين تعريف اجمالى وجود دارد كه مى توان از خلال مطالعه احاديث و سيره اهل بيت (ع) آن ها را استخراج نموده و در جهت اجراى صحيح اين سنت به كار برد، زيرا اجراى اين سنت بهترين تبليغ براى آن و حتى گامى موثر در جهت ترويج اسلام اصيل مى باشد.
با وجودى كه قرض دادن به نيازمندان واقعى در اسلام تاكيد شده است اما در روايات آمده است كه جز در مواقع بسيار ضرورى و ناچارى دست نياز به سوى كسى دراز نكنيد به همين جهت مديون شدن، امرى مكروه شمرده شده و مسلمانان از انجام آن  نهى شده اند.
حضرت اميرالمومنين على (ع) در اين باره فرموده اند: «اياكم والدين فانه هم بالليل و ذل بالنهار» يعنى از قرض كردن بپرهيزيد چون باعث غم و اندوه در شب و خوارى انسان در روز مى شود.
در نزد عقل سليم واضح است كه قرض نگرفتن از ديگران و به دنبال قرض نبودن در هنگام بى نيازى با فطرت و كرامت نفس آدمى سازگار است و از سويى ديگر نيز قرض دادن به ديگران و يارى همنوعان نيازمند نيز از فطرت ذات پاك بر مى خيزد. آيات و روايات بسيارى نيز كه در اين مورد وجود دارد يادآور اين مهم است و حتى نيكى به ديگران و دستگيرى از آنان علاوه بر مستحب بودن، از شروط مسلمانى شمرده شده است.
محمدرضا يزدانى، ۶۰ ساله و عضو يكى از صندوق هاى قرض الحسنه در غرب تهران در اين باره مى گويد: «يكى از اصولى كه بايد در سنت قرض الحسنه به آن توجه كرد اين است كه انسان تا زمانى كه نيازمند نشده است نبايد دست طلب به سوى ديگران دراز كند. در احاديث و روايات شيعى نيز مومنين از قرض گرفتن از ديگران نهى شده اند ولى به قرض دادن به سايرين تشويق مى شوند.
نكته اين مساله اين جاست كه اگر مردم واقعاً به اين درجه از اطمينان برسند كه آنچه را به عنوان قرض  اعطا مى كنند به دست فردى مى رسد كه واقعاً به آن نيازمند است، رغبت و شوق بيشترى نسبت به انجام اين فريضه از خود نشان مى دهند زيرا علاوه بر احياى سنت قرض الحسنه، گره از كار برادر مسلمان خود برداشته اند و رضاى خداوند را براى خود مهيا كرده اند. همچنين توجه به اين مساله سبب مى شود تا افراد از گرفتن وام هاى بى جهت (زمانى كه به آن احتياج ندارند) بپرهيزند و تعداد افراد نيازمند بيشترى از قرض الحسنه استفاده كنند.»
وى به حلاليت اصل مال اشاره كرده و مى افزايد: «همچنين نكته ديگرى كه بايد مورد توجه قرار گيرد حلاليت مال يا چيزى است كه قرض داده مى شود و انسان نبايد از اموال حرام و يا شبهه دار در مسير قرض الحسنه استفاده كند بلكه همواره بايد به دنبال رزق و روزى حلال بوده و پيوسته زندگى خود را در همه موارد از نعمات خداوند بزرگ سامان دهد و چه نيكو و زيبا است كه در كنار تقاضاى رزق از خداوند، توفيق كمك به همنوعان نيازمند و حل مشكلات آنان نيز خواسته شود.»
مدارا و توجه
يكى از مهمترين نكاتى كه در زمينه سنت قرض الحسنه بايد مورد توجه وام دهنده و وام گيرنده قرار داشته باشد مدارا كردن با مقروض و اداء به موقع دين توسط وام گيرنده است.
حضرت رسول اكرم (ص) در اين باره در حديثى مى فرمايند: «كسى كه به برادر مومن خود قرض دهد، به ازاى هر درهمى كه قرض داده هم وزن كوه احد و رضوان و كوه سينا حسنات خواهد داشت و چنانچه در وصول آن مدارا كند، از روى پل صراط همچون برق جهنده بدون حساب و عذاب خواهد گذشت.» و يا در جاى ديگرى مى فرمايند« كسى كه به تنگدست قرض دهد قبل از موعد پرداختن دين، به ازاى هر روز، آن مال براى او صدقه به حساب مى آيد و وقتى موعد پرداخت فرارسيد و او باز مهلت داد به ازاى هر روز دو برابر مال برايش صدقه شمرده مى شود.»
آنچه از اين احاديث در روايات مى توان نتيجه گرفت اين است كه يكى از موارد قابل توجه در سنت الهى قرض الحسنه مراعات و مدارا كردن با فرد قرض گيرنده است. كسى كه مال را به عنوان قرض الحسنه به انسان نيازمندى مى دهد، بايست با سعه صدر و صبر با او برخورد كرده و شرايطى را به وجود نياورده تا قرض گيرنده احساس شرمندگى كرده و حسنه قرض به سيئه «منت و اذى » تبديل شود.
زيرا يكى از مهمترين سفارشات دين مكرم اسلام، حفظ آبروى مومنين توسط برادران دينى آن هاست.
البته هر چند قرض دهنده بايد رعايت حال نيازمند را كرده و هنگام قرض با او مدارا كند و در زمان پرداخت آن اصرار مكرر نداشته باشد ولى قرض گيرنده نيز بايد تلاش كند تا در اولين فرصت قرض و دين خود را ادا كند به گونه اى كه در روايات قصد و نيت شخص در هنگام قرض گرفتن بسيار مورد توجه قرار گرفته است.
اكبر برزگر، بازنشسته يكى از سازمان هاى فرهنگى و عضو هيات امناى يكى از صندوق هاى قرض الحسنه در مسجد تهران با اشاره به اين مساله مى گويد: «روايات بسيارى است كه در آن ها جهت تقويت فرهنگ قرض الحسنه به وام گيرنده توصيه شده است تا دين خود را زودتر از موعد مقرر ادا كند. به عنوان مثال امام رضا(ع) مى فرمايند: كسى كه قرض بگيرد و در آن حالى نيت كند كه آن را ادا كند در امان خداست تا اين كه آن را ادا كند، اما اگر تصميم نداشته باشد كه آن را به صاحبش بازگرداند دزد به حساب مى آيد و يا در حديث ديگرى از حضرت رسول اكرم آمده است كه اگر كسى قادر به پرداخت حق ديگران است سهل انگارى كند و طلبكار را معطل نمايد در مقابل هر روز تاخير، گناه شخص باجگيرى در نامه عملش ثبت خواهد شد. از اين احاديث متوجه مى شويم كه خداوند رحمان، خود براى اداى دين مقروض به شرط آن كه وى نيت خالص و پاكى داشته باشد به او كمك مى كند و چه اشتباه بزرگى است كه بعضى انسان ها اين لطف الهى را نمى بينند و به جاى اميدوارى به رحمت خدا و داشتن نيت صادقانه در اداى دين و قرض خود، دست به دامان افرادى مى شوند كه خدا و رسولش مكرر بر آن ها لعنت فرستاده (نزول خواران) و پول هاى به دست آمده توسط آن ها را همچون تكه هايى از آتش بر مى شمرند.»
وى همچنين مى افزايد: «در واقع توجه به اين مسايل باعث مى شود تا روحيه جوانمردى و ايثار و مهر بين مردم رواج يابد و زمانى كه انسان ها با رعايت دقيق اين اصول و ضوابط و قوانين قرض الحسنه، اطمينان سايرين را نسبت به درستى اين فرهنگ عظيم اقتصادى در جامعه جلب كردند، تمايل افراد براى حضور در اين عرصه بيشتر مى شود زيرا جز خير و بركت چيز ديگرى در آن يافت نمى شود.»
توجه و اهميت زمان برگشت قرض براى وام گيرنده تا آنجاست كه خداوند نسبت به تقرير و تحرير آن نيز سفارش مى كند. آيه ۲۸۲سوره مباركه بقره در اين باره مى فرمايد: «زمانى كه براى مدتى مشخص به يكديگر وام مى دهيد، آن را بنويسيد و در ميان شما بايد نويسنده درستكارى باشد و از نوشتن ابا نكند كه خدا به وى نوشتن آموخته است...»
از اين آيه چنين استنباط مى شود كه اصولاً ثبت و درج زمان اداى قرض، امرى پسنديده و مورد تاكيد و از جهات مختلف مفيد است زيرا در يك سو شخص قرض دهنده نوعى ضمانت از سوى گيرنده در برابر قرض خود دريافت مى كند و در نتيجه نسبت به برگشت مال خود اطمينان پيدا مى كند و از سوى ديگر فرد قرض گيرنده همواره به ياد خواهد داشت كه مقروض است و هرگز از ذهنش دور نخواهد شد كه اولاً فكر فرار از دين و قرض به سرش نزند و ثانياً براى اداى دين خود تلاش نمايد و به طور كلى مى توان گفت كه امكان سوء استفاده از فرد قرض گيرنده گرفته خواهد شد و به نوعى براى طمع او نسبت به مال القرض كه متعلق به ديگرى است يك مانع خواهد بود.
البته ذكر اين نكته هم ضرورى است كه بين اهميت دادن به اداى قرض در زمان معين و يا ثبت و كتابت آن و مراعات نمودن حال قرض گيرنده اى كه در عسر و تنگدستى است هيچ منافاتى وجود ندارد.
يعنى قرض  دهنده شايسته است كه با چنين فردى مدارا كرده و نسبت به اخذ مالش صبور باشد و زمان را براى او وسيع تر گرداند تا او بتواند نسبت به حل مشكل و اداى قرضش اقدام كند.
عدم اخذ سود مال
يكى از مسايلى كه در دين شريف اسلام به شدت مسلمانان از آن نهى شده اند و انجام آن  حتى مذموم تر از «زنا» نيز شمرده شده است ربا مى باشد. در تعريف ربا آمده است كه مالى را به فردى قرض دهى و بعد از مدت زمانى خاص آن مال را به همراه مبلغى اضافه به عنوان بهره و كارمزد از فرد دريافت كنى. اين در حالى است كه اگر فرد قرض گيرنده تا مهلت مقرر قرض خود را ادا نكند بايد به ازاى هر روز يا ماه و ... مبالغ بيشترى را پرداخت كند.
به گفته پژوهشگران اقتصادى، پديده ربا و رباخوارى در هر جامعه اى مى تواند بنيان اقتصادى آن اجتماع را نابود و از بين ببرد.
دين اسلام با ارايه فرهنگ قرض الحسنه به عنوان اولين و بزرگترين مبارز در مقابل ربا و رباخوارى ، قصد توازن و تعادل اقتصادى جامعه را دارد به همين سبب است كه در هنگام قرض الحسنه فقط اصل مال بايد به قرض دهنده برگشت داده شود و مبلغ اضافه اى نبايد به همراه آن ارايه شود.
به همين سبب مسوولان صندوق هاى قرض الحسنه بايد از دريافت هزينه هاى بيشتر تحت عنوان كارمزد از قرض گيرندگان امتناع كرده و فقط مبلغى جهت خدمات كاركنان و هزينه آب و برق و ... دريافت شود.
آيت الله مكارم شيرازى از مراجع عظام تقليد در اين باره با انتقاد از برخى صندوق هاى قرض الحسنه كه در لواى اين نام تجارت مى كنند معتقد است: بايد مساله صندوق هاى قرض الحسنه از صندوق هاى تجارى جدا شود.
ايشان خاطرنشان مى سازند: «متاسفانه برخى به نام صندوق هاى قرض الحسنه ۲۸ درصد سود مى گيرند. بارها گفته ايم كارمزدى كه صندوق ها مى گيرند يعنى كارمزد پرسنلى، آب، برق و تلفن و اگر بيش از اين بود، جايز نيست. بنابراين كسانى كه قرض الحسنه دارند بايد حداكثر ۲ تا ۳ درصد سود بگيرند. خوب صاف و ساده بگويند مى خواهيم تجارت كنيم، پس اسم آن را بگذاريد صندوق تعاون - تجارى تا به كلى حسابشان از قرض الحسنه جدا شود.»
ايشان تاكيد مى كنند: «بخش قابل ملاحظه اى از صندوق هاى قرض الحسنه، امروز ، انفاق فى سبيل الله است، زيرا هركس مى داند اگر پولى به كسى بدهد سال آينده با اين گردش كه در اقتصاد ما است، قدرت خريد آن كم مى شود و اگر سه سال از آن بگذرد گويى پول را به او بخشيده ام و در حقيقت هم انفاق است و هم قرض الحسنه.»
به اعتقاد كارشناسان اسلامى مهمترين انگيزه و علت به وجود آمدن پديده قرض الحسنه در جوامع اسلامى مبارزه جدى با ربا و نزول خوارى در جامعه است كه اركان اقتصادى جامعه را به لرزه در مى آورد، لذا شايسته است كه مسوولان با عنايت و توجه بيشتر به اين مقوله و بسط و گسترش سنت اسلامى قرض الحسنه، در جهت مبارزه جدى با ربا در كشور اقدام نمايند.
مسلمين و افراد جامعه اسلامى نيز خود مى توانند با برقرارى صندوق هاى قرض الحسنه خانوادگى و فاميلى در اين راه گام هاى موثرى برداشته و علاوه بر رعايت و اجراى اين سنت الهى و اسلامى، بارى هرچند كوچك از شانه هاى خسته نيازمندان بردارند.