محمدكاظم حقانى

نهج البلاغه كتابى است كه برخلاف ساير كتب روايى و حديثى، پاى را از دايره معتقدان به تشيع و بلكه دين اسلام، فراتر نهاده و بسيارى از دانشمندان ساير اديان و مكاتب را به خود جذب كرده است. (۱)
دكتر طه حسين مصرى فقط وحى و كلام خدا را بالاتر از سخن حضرت قرار مى دهد و به قول ابن ابى الحديد معتزلى نيز سزاوار است تمام سخن شناسان عرب در برابر كلمات امام - عليه السلام - سجده كنند.
به نظر مى رسد يكى از عوامل تاثيرگذار در اين زمينه، گستردگى و عموميت مباحثى باشد كه در خطبه ها و نامه ها و نيز كلمات قصار، مورد اشاره اميرالمومنين على (ع) قرار گرفته است.
عناوين و موضوعات مطرح شده اين كتاب آن چنان گسترده و متنوع است كه به سختى مى توان همه آن ها را در چند بخش كلى قرار داد. شهيد مطهرى عناوين كلى اين كتاب شريف را در ۱۴ موضوع كلى دسته بندى كرده است. البته ايشان درصدد ارايه تحقيقى جامع در اين زمينه نبوده اند. به علاوه كه عناوين مورد نظر ايشان بيش از حد كلى هستند، مثل الهيات و ماوراءالطبيعه يا موعظه و حكمت، و يا اسلام و قرآن، كه بدون ترديد قابل تفكيك به عناوينى بسيار جزيى تر مى باشند.(۲) ولى دانشمندان ديگرى كه تلاشى در اين مسير داشته اند، موضوعات را به نحو ديگرى شكل داده اند. مثلا كتاب «الدليل على موضوعات نهج البلاغه» تحت هفت عنوان كلى ۱۳۲ موضوع و كتاب «المعجم الموضوعى نهج البلاغه» ۶۰۴ موضوع را در ۲۲ باب برشمرده اند. در كتاب «تصنيف نهج البلاغه» نوشته لبيب بيضون موضوعات كتاب تحت ۳۷۶ عنوان گرد آمده اند. (۳) علاه تسترى در كتاب سترگ «بهج الصباغه» ۶۷ عنوان ذكر كرده است. كتاب «الهادى» داراى ۶۲۵ موضوع است و برخى از محققين نيز معارف اين كتاب را در ۳۰۰ موضوع اساسى تنظيم كرده اند.(۴) دكتر صبحى صالح محقق لبنانى نيز در پايان نهج البلاغه، حدود ۲۴۵ موضوع را به عنوان موضوعات عامه دسته بندى كرده است، به علاوه كه عناوين مربوط به مسايل شرعى و اعتقادى و مسايل اجتماعى و مطالب فلسفى و كلامى را نيز از هم تفكيك و دسته بندى كرده است.(۵) در پايان ترجمه محمد دشتى از نهج البلاغه نيز فهرستى موضوعى با بيش از ۱۴۰۰ عنوان كلى آمده (۶) و در مقدمه همين كتاب نيز به كتاب «فرهنگ معارف نهج البلاغه» اشاره شده كه حاوى پانزده هزار عنوان كلى و جزيى است. (۷)
نگاهى به كتاب هاى منفرد و تك نگارى ها نيز در اين مورد مى تواند نماينده تنوع موضوعى اين كتاب بزرگ باشد؛ حكمت نظرى و عملى، الهيات، دنيا، جاهليت، جهاد، خوارج، جامعه، حكومت اسلامى، صفات جمال و جلال خدا، زن، امامت، سيماى قرآن، نظرات سياسى، شهادت، مثل ها و... عناوين برخى از كتاب هايى هستند كه محور تحقيق درهمه آن ها نهج البلاغه بوده است.(۸)
اين نوع از اختلاف نظرها و ناتوانى از ارايه يك دسته بندى جامع و همه پسند، خود گواه اين است كه معارف مطرح شده در نهج البلاغه بسيار گسترده تر از آن است كه بتوان آن ها را در گروه بندى ها معمولى علمى جاى داد.
با نگاهى گذرا به عناوين خطبه ها و نامه ها و نيز كلمات قصار حضرت نيز مى توان به وسعت دايره علوم و معارف اين كتاب راهى گشود.
به عنوان مثال در خطبه اول نهج البلاغه مى توان اين عناوين را مشاهده نمود؛ توحيد و ذات و صفات الهى، كه حاوى بلندترين معارف فلسفى و توحيدى است، كيفيت آفرينش جهان هستى، معارفى درباره فرشتگان، داستان خلقت آدم (ع)، فلسفه بعثت انبيا، خصوصيات پيامبر اسلام (ص)، قرآن شناسى و فلسفه تشريع حج، كه البته اين موارد عناوين كلى مطرح شده در اين خطبه اند و جوينده تشنه كام، با دقت در عبارات هر بخش از اين خطبه در زمينه هاى ديگر نيز زلال معرفت را در كام خود خواهد يافت. چنان كه حضرت در داستان حضرت آدم (ع) هم شيطان را معرفى مى كنند و هم شيوه هاى فريب او را و هم به ويژگى هاى حيات زمينى اشاره مى كنند. (۹) همين گستردگى و تنوع موضوعات در ساير خطب و نامه ها نيز به چشم مى خورد. خطبه ۱۹۲ كه با نام خطبه قاصعه شناخته شده است، با داستان ابليس و آدم آغاز شده و سپس حضرت به امتحان الهى در زندگى انسان اشاره مى كنند، شيطان و وساوس او و راه هاى مقابله با او، كبر و مستكبرين، عبرت از گذشته، اشاره به زندگى برخى از انبيا، ارزش كعبه، نفى تعصبات بى جا، نعمتى به نام نبوت حضرت ختمى مرتب - صلى الله عليه و آله و سلم -، وحى، و... نيز همه در همين خطبه آمده اند. نامه ۳۱ كه خطاب به امام حسن مجتبى (ع) نوشته شده است، خود گنجينه اى است از علوم مختلف، به خصوص اخلاق و علوم تربيتى، نامه ۵۳ خطاب به مالك اشتر كه يكى از معرف ترين نامه هاى نهج البلاغه است، منشورى است راه گشا درباره شيوه هاى مديريتى و برخورد با مردم و وظايف حاكمان.
زندگى مردم در جاهليت، امام شناسى، على شناسى، اخلاق و توصيه هاى اخلاقى، جنگ و جنگ آورى، تاكتيك هاى نظامى، دوستى و دوستان، خانواده، جامعه، انسان شناسى، شگفتى هاى آفرينش، شرح عجايب خلقت برخى از حيوانات، توصيف عظمت آسمان و ستارگان، شناخت قبايل عرب، ضرورت امامت، حكايت وقايع تاريخى، تحليل روزگار خود، عدالت، تقوا و صفات متقين، دنيا و دنياشناسى، مردم شناسى، قضا و قاضى، ايمان، معاد و مجموعه بحث هاى مربوط به آن، روان شناسى اقوام و شهرها، خوارج، شبهه و شبهه شناسى و مقابله با آن، بيان احكام علمى و فرعى دين، خبر دادن از آينده، امام زمان (عج)، معرفى برخى از اصحاب و ياران، ذكر نعمت هاى الهى، دعا و روش دعا، نفس و محاسبه نفس، علل انحراف جوامع مختلف قرآن و ويژگى هايش، ياد خدا، آزمايش و امتحان الهى، نفاق و منافقين، عقل و دايره نفود و شناخت آن، فلسفه احكام و صدها عنوان ديگر، از موضوعات مطرح شده در اين گنجينه شيعى است (۱۰).
كلمات قصار، نيز خود نيازمند شرحى مفصلند و در اين مجمل نمى گنجند. مخاطب در مواجهه با هر يك از اين جملات به ظاهركوتاه، خود را در برابر عظمتى وصف ناشدنى، حقير مى بينند و حيرت او از اين همه گونه گونى در دانش، گام به گام و سطر به سطر افزون مى شود.
روش برخورد با فتنه، عوامل پستى و هلاكت انسان، فيزيولوژى انسان، كيفيت روابط اجتماعى، روش برخورد اخلاقى با دشمن، روابط دوستانه، علل فرار نعمت ها، نقش خويشاوندان در عزت و ذلت انسان، رفتار شناسى، زهد، ياد مرگ، صبر، يقين، حكمت، بى نيازى واقعى، روان شناسى عاقل و احمق، قلب و راه نفوذ در آن، قضا و قدر الهى، عبادات، استبداد راى، روش سوال كردن و بالاخره مسووليت علما، فقط برخى از عناوينى هستند كه در بخش حكمت هاى نهج البلاغه جمع آورى شده اند. (۱۱)
بديهى است در يك مقاله كوتاه ارايه فهرستى گويا و كامل از اين موضوعات غيرممكن مى باشد، لذا تلاش ما در واقع پرسه اى است بر ساحل اقيانوس علم علوى، كه شمه اى از آن در نهج البلاغه نمود يافته است. علاوه بر تنوع موضوعى در معارف نهج البلاغه وجود دارد.غنا و عمق دانش هايى مطرح شده در نهج البلاغه نيز خود از عوامل جامعيت بخشيدن به اين كتاب است، آنچه از زبان حضرت جارى شده است كلماتى سطحى نيست كه پس از گذشت زمانى چند گرد كهنگى بر آن بنشيند. بلكه امام على (ع) آن چنان معانى ژرفى را در خود جاى داده اند كه در هر زمان، فهمى نو از آن لازم مى آيد و شرحى براى درك تعاليم آن حضرت نگاشته مى شود. گواه اين مدعى تعدد شرح هايى است كه در نهج البلاغه نوشته شده است. تا آن جا كه مرحوم علامه امينى ۸۱ شرح را نام مى برند و در الذريعه نيز از ۱۵۰ شرح ذكر به ميان آمده است (ر.ك: مهريزى، همان، ص ۱۶۳) و آيا تلاش فلاسفه و دانشمندان الهيات مى تواند به درك تمامى آنچه در كلمات توحيدى مغرت نهفته است راه يابد!
نكته پايانى، جمله اى از حضرت امام خمينى (ره) است كه مى فرمايد: كتاب نهج البلاغه بعد از قرآن، بزرگترين دستور زندگى مادى و معنوى و بالاترين كتاب رهايى بخش بشر است و دستورات معنوى و حكومتى آن بالاترين راه نجات است. (۱۲)
پى نوشت ها:
۱. براى آگاهى بيشتر از نظريات برخى از دانشمندان ر.ك: دشتى، محمد؛ شناخت نهج البلاغه و فهرست كلى نهج البلاغه؛ نشر مولف؛ ۱۳۶۸؛ بى جا؛ چاپ دوم، ص ۱۵۱-،۱۶۳ و نيز جعفرى محمد تقى، ترجمه و تفسير نهج البلاغه، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، تهران، ۱۳۷۶ چاپ ،۶ ج ،۱ ص ۱۷۱-۱۹۳.
۲- ر.ك: مطهرى، مرتضى؛ سيرى در نهج البلاغه؛ مركز مطبوعاتى دارالتبليغ اسلامى؛ قم؛ ۱۳۵۳؛ ص ۳۱.
۳- ر.ك: مهريزى، مهدى؛ آشنايى با متون و حديث نهج البلاغه؛ مركز جهانى علوم اسلامى، قم، ،۱۳۷۷ ص ۱۷۱-۱۷۵.
۴- دشتى، همان، ص ۱۹-۲۰.
۵- ر.ك: نهج البلاغه، تحقيق، دكتر صبحى صالح، دارالهجرة، قم، ،۱۴۱۲ ص ۷۳۳-۷۶۸ و نيز ۸۰۶-۸۱۴.
۶- ر.ك: نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتى، انتشارات زهد، ،۱۳۸۰ تهران، چاپ سوم، ص ۷۴۷-۹۳۸.
۷- همان، ص ۱۹.
۸- ر.ك: مهريزى، همان، ص ۱۷۵-۱۷۶.
۹- از عبارت ثم اسكن سبحانه آدم... تا عبارت و اهبطه الى دار البلية و تناسل الذريه.
۱۰- ر.ك: دشتى، همان، ص ۱۸۶-۳۷۲.
۱۱- ر.ك: همان، ص ۳۷۴-۴۷۶.
۱۲- وصيت نامه الهى، سياسى امام خمينى، سازمان تبليغات اسلامى، تهران، ،۱۳۶۸ ص ۸.

على شيرين


سابقه ترجمه نهج البلاغه به زبان شيرين فارسى به قرن پنجم هجرى برمى گردد. از سده پنجم تا امروز بيش از ۶۵ نفر مبادرت به ترجمه منثور يا منظوم اين كتاب شريف نموده اند كه هر كدام داراى ويژگى ها و امتيازهاى خاص خود است، اما هنوز هم ما به ترجمه هاى تازه ترى كه متناسب با زبان معيار و توجه به علوم و اصطلاحات روز باشد نيازمنديم؛ به قول مرحوم استاد محمد دشتى: يكى با جاذبه هاى ادبى قلم زده، ديگرى در مرز و حدود الفاظ و عبارات مانده و يكى با شيوه هاى ترجمه آزاد دچار تندروى هايى شده است و برخى هم تفسير و ترجمه را به هم آميخته اند و...
به هر حال هر كدام از اين ترجمه ها كه مترجمان آن زحمات توانفرسايى را هم متحمل شده اند داراى شوون و جايگاه و مرتبه اى است، اما مرحوم دشتى معتقد بود يك ترجمه بايد قابل فهم و درك براى عموم افراد جامعه باشد، به گروه خاصى از جامعه تعلق نداشته باشد، اصل پيام رسانى رعايت گردد، از هرگونه رمز و اشاره و كنايه و كلى گويى اجتناب شود، مخاطب هاى امام آشكار معرفى گردند، توضيحات ضرورى در متن يا پاورقى آورده شود و مفاهيم نهج البلاغه در قالب هزاران عناوين زيبا و گويا ارايه شود تا با ارايه چنين ترجمه اى همه اقشار جامعه بتوانند از سرچشمه هاى فياض سخنان و كلمات نورانى اميرالمومنين (ع) بهره مند شود.
ترجمه محمد دشتى برپايه چنين اهداف و آرزوهايى شكل گرفت تا طالبان حقيقت و جويندگان معرفت علوى را به سرچشمه هاى هدايت مولا رهنمون شود.
اين ترجمه در قياس با ساير ترجمه هايى كه از نهج البلاغه صورت گرفته از ويژگى هاى متمايزكننده اى برخوردار است. يكى از اين ويژگى ها عنوان دادن به مطالب است. مترجم مفاهيم و مباحث را در قالب ۲۷۳۰ عنوان كلى و زيبا ارايه كرده است. اين كار مراجعه كنندگان را براى يافتن مطلب دلخواه يارى مى دهد. نامگذارى خطبه ها، نامه ها و حكمت ها با هدف كمك به يافتن موضوعات انتخابى كار ديگر مترجم بوده است در اين بخش شاهد ۱۵۰۰ عنوان كلى در ۷۴ رشته تخصصى هستيم.
اشاره به علوم و فنون در پى نوشت ها، رعايت اصل سادگى و عمومى بودن هنگام ترجمه، رعايت اصل پيام رسانى، تفسير صحيح متشابهات، آوردن شأن نزول خطبه ها، تهيه فهرست موضوعى، تهيه فهرست براى مطالب، درج اختلاف نسخه ها و... از جمله ديگر ويژگى هاى اين ترجمه است. در مجموع ترجمه مرحوم دشتى با ۲۵ ويژگى سامان يافته است.
اين مترجم كه عمر عزيزش كوتاه بود اعتقاد داشت با توجه به مفاهيم و معارف فنى و تخصصى نهج البلاغه كه مباحثى مثل كلام، فلسفه، اقتصاد، سياست، مديريت، جنگ و صلح، بهداشت و طب، روانكاوى، روان شناسى، جامعه شناسى و... را در برمى گيرد براى نهج البلاغه بايد ترجمه ها و تفاسير گوناگونى ارايه شود تا مفاهيم گرانسنگ آن در تمام ابعاد كشف و شناسايى گردد. لذا بر اين باور بود كه شروح و ترجمه هايى كه هم اكنون در جهان اسلام موجود است اين مشكل را دارند كه در تمام ابعاد نهفته در نهج البلاغه، كارايى ندارند زيرا هر كدام براساس شناخت و توانمندى خويش قلم زده اند.
ترجمه حجت الاسلام والمسلمين محمد دشتى براى نخستين بار همزمان با سال اميرالمومنين (ع) در سال ۷۹ در ۳ هزار نسخه از سوى موسسه فرهنگى انتشاراتى ائمه (ع) منتشر شد و استقبال از اين ترجمه همچنان ادامه دارد همانطور كه اشاره شد برخوردارى از فهرست موضوعى الفبايى در انتهاى ترجمه دسترسى به مباحث مختلف نهج البلاغه را براى خواننده آسان ساخته و به همين دليل اين ترجمه براى پژوهشگران و دانشجويان بسيار مى تواند مفيد باشد.
حجت الاسلام محمد دشتى همچنين بنيانگذار موسسه تحقيقاتى اميرالمومنين (ع) قم مى باشد كه خدمات علمى و پژوهشى و انتشاراتى اين مركز بر اهل علم و فضل و جامعه علمى و دانشگاهى كشور پوشيده نيست!
در پايان به نمونه اى از ترجمه محمد دشتى تبرك مى جوييم:
«... و شهادت مى دهم كه محمد (ص) بنده خدا و فرستاده اوست، خداوند او را با دينى آشكار و نشانه اى پايدار و قرآنى نوشته شده و استوار و نورى درخشان و چراغى تابان و فرمانى آشكار كننده فرستاد تا شك و ترديدها را نابود سازد و با دلايل روشن استدلال كند و با آيات الهى مردم را پرهيز دهد و از كيفرهاى الهى بترساند. (خطبه دوم)
حجت الاسلام دشتى در سال ۷۹ بر اثر سانحه رانندگى جان به جان آفرين تسليم كرد.

در آستانه برگزارى نوزدهمين نمايشگاه بين المللى كتاب تهران، يازدهمين جلد دايرة المعارف تشيع منتشر شد. اين جلد از دايرة المعارف تشيع كه حرف «عين» را دربرمى گيرد، حدود ۲ هزار مقاله را شامل مى شود.
يازدهمين جلد از دايرة المعارف تشيع از «عابد اصفهانى» آغاز و به «العيون و المحاسن» ختم مى شود، معرفى بخشى از كتاب ها، آثار تاريخى، ادبى و عرفانى، زندگينامه رجال، مباحث علوم قرآنى، كلام و منطق، سيره ائمه اطهار (ع)، صحابه، تاريخ صدر اسلام و معرفى اماكن متبركه، امامزاده ها و آرامگاه ها و فرهنگ شيعه از جمله موضوعات و مباحث مداخل اين دايرة المعارف است.
يازدهمين جلد دايرة المعارف تشيع در فروردين ماه ۸۵ توسط نشر شهيد سعيد محبى در ۵۵۶ صفحه و به بهاى ۱۲ هزار تومان به بازار نشر راه يافته است. گفتنى است كه كار تاليف و تدوين اين دايرة المعارف از سال ۶۱ آغاز و نخستين جلد آن در سال ۶۷ منتشر شد و تاكنون ۱۱ جلد از آن كه حدودا شامل ۶ هزار صفحه و بيش از ۲۰ هزار مدخل است منتشر شده است.
لازم به ذكر است دايرة المعارف تشيع زيرنظر استادانى چون: بهاءالدين خرمشاهى و كامران فانى و با مديريت خانم فهيمه محبى - مادر شهيد سعيد محبى - و همكارى سيداحمد سجادى منتشر مى گردد.

دومين جلسه سلسله كارگاه هاى تخصصى انديشه شناسى امام على (ع) در نهج البلاغه با موضوع «قدرت سياسى از ديدگاه امام على (ع)» با حضور دانشجويان علاقه مند به نهج البلاغه از سوى مركز فعاليت هاى قرآنى دانشجويان شعبه جهاد دانشگاهى واحد تربيت معلم با بررسى ويژگى ها، منابع، انواع و كار ويژه هاى قدرت سياسى، ابزارها، آفات و روش هاى كنترل قدرت سياسى از ديدگاه امام على (ع) برگزار شد.
به گزارش روابط عمومى جهاد دانشگاهى واحد تربيت معلم، پريسا پرند، دبير كانون نهج البلاغه معاونت فرهنگى جهاد دانشگاهى اين واحد در اين كارگاه با بيان اين كه قدرت سياسى نزد امام على (ع) تنها در مفاهيم تئوريك و به صورت نظرى خلاصه نمى شود گفت: «هنگامى قدرت سياسى مفهوم مى يابد كه متجلى شود اين يك اصل پذيرفته شده نزد امام على (ع) است كه عمل قبل از تعليم قرارداد. از آنجايى كه قدرت در اين ديدگاه يك ابزار است و بهترين كاربرد يك ابزار نيز استفاده موثر از آن مى باشد. بنابراين براى استفاده بهينه و موثر از قدرت سياسى، تنها سخن گفتن درباره آن كافى نيست بلكه هر چه بر وسعت استخدام آن اضافه شود، تجلى و تبلور آن نيز افزايش مى يابد، اين طرز نگرش امام على (ع) در ديدگاه هاى معاصر، به عنوان يك ويژگى است كه نمى توان آن را انباشت، بلكه به خدمت گرفته مى شود و قدرت سياسى در اين ديدگاه از آنجايى كه همراه با عمل مى باشد، بنابراين داراى هماهنگى ميان اجزاى خود بوده و دچار تناقض در ابعاد خود نشده است، زيرا در صورت تناقض در نظرات، به هنگام اجراى آن موارد، تناقض قابل تشخيص مى بود.
وى در ادامه افزود: «امام على (ع) به هنگام پذيرش قدرت سياسى داراى تعريف از قدرت سياسى بوده است و همين امر باعث شده است كه برخلاف قدرت هاى فردى كه در تحليل از قدرت دچار تناقض مى شوند، وجود سازگارى در ابعاد قدرت مشاهده شود، اگر بخواهيم اين تعريف را در قالب چند جمله بيان كنيم مى توانيم بگوييم از نظر امام على (ع) قدرت سياسى عبارت است از: «برترين ابزار در جامعه انسانى كه حق برخوردارى از آن به طور امانت، ابتدا از جانب خداوند و سپس مردم به افرادى لايق و شايسته كه از مرجعيت دينى برخوردار بوده و در راه اعمال آن از علوم مربوطه به مديريت اجتماعى نيز بهره مى گيرند، اعطا شده است تا بدين وسيله بتوانند با اولويت دادن به نيروى اقناع و براساس منطق و استدلال براى كسب اطاعت، اولا در تامين نيازهاى طبيعى انسان ها به مطلوب ترين وجهى عمل كنند و ثانيا جوامع انسانى را به سوى كمال، معنويت، و شناخت حقيقت رهنمون باشند و در اين راه علاوه بر هدايت تشريعى كه دليل بر عصمت دينى است، هدايت تكوينى و به كارگيرى عقول بشر در راه ساختن حيات معقول كمال استفاده را بنمايند.»
وى در ادامه خاطرنشان كرد: «از نظر امام على (ع) قدرت از اين جهت برترين ابزار است كه به عنوان تسليم كننده و اداره كننده ديگر قدرت هاى اجتماعى، از كارآيى و توانايى برخوردار است. به طورى كه حفظ حيات اجتماعى انسان و نيز هدايت وى به سوى كمال، به وسيله آن امكان پذير نيست بلكه اعمال آن بستگى به وجود مشروعيت دارد، بنابراين ابتدا بايد حق اعمال قدرت، براى زمامدارى به اثبات رسيده باشد. آنگاه وى صاحب قدرت تلقى شود.»
پرند افزود: «قدرت سياسى متعلق به شخص خاصى نيست بلكه به طور امانت ابتدا از جانب خداوند و سپس مردم به زمامدار اعطا مى شود. بنابراين براى برخوردارى از حق اعمال قدرت به دو نوع مشروعيت نياز است؛ يكى مشروعيت الهى و ديگر مشروعيت مردمى. هر فردى شايستگى به دست گرفتن زمام قدرت را ندارد، بلكه كسانى مى توانند بر اريكه قدرت تكيه زنند كه داراى شرايط زير باشند: يكى پيشتازى در ايمان و ديانت، دوم، دارا بودن ملكه اخلاق و فضيلت. سوم، دور بودن از صفات و خصايص ناپسند، چهارم، اطاعت صحيح و كامل از فرامين الهى، پنجم نزديك بودن به پيامبر اسلام (ص) ششم، آگاهى از علوم دينى و نيز علوم مربوط به مديريت اجتماعى و اداره سياسى.»
وى افزود: «كارويژه هاى قدرت در اين ديدگاه به دو نوع تقسيم مى شود: يكى تامين نيازهاى مربوط به زندگى مادى و دنيوى انسان ها، و ديگر، هدايت آن ها به سوى كمال بنابراين اهتمام نسبت به تامين هر دو نياز، به قدرت سياسى معنا و مفهوم مى بخشد.»

* ازدواج آسمانى، پيرامون ازدواج على (ع) و فاطمه (س)، مهدى گرجى، پيام عترت، ۸۵۰۰.
* الغدير فى الكتاب و السنته و الادب، عبدالحسين احمد امينى، موسسه دايرة المعارف فقه اسلامى.
* بر كرانه غدير، ۷۲ سوال پيرامون غدير، سازمان تبليغات اسلامى، پژوهشكده باقرالعلوم، نورالسجاد، ۴۵۰۰.
* ترجمه و تفسير نهج البلاغه، بقيه خطبه ...، محمد تقى جعفرى تبريزى، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، ۳۰۰۰.
* حديث معرفت: شناخت اميرالمومنين به نورانيت، موسسه فرهنگى انتشاراتى طوباى محبت، ۲۲۰۰ ريال.
* خاستگاه فرهنگى نهج البلاغه، محمد حسن نادم، نشر اديان، ۱۰۰۰۰ ريال.
* غررالحكم، كلمات قصار اميرالمومنين (ع)، عبدالواحدبن محمد آمدى؛ مترجم: محمدعلى انصارى، موسسه انتشاراتى امام عصر (عج)، ۳۹۵۰۰.
* قضاوت هاى حيرت انگيز حضرت على (ع)، حسين موحدى، به اهتمام: سيدعادى صحفى، شهاب، ۲۵۰۰ ريال.
* قطره اى از درياى بيكران نهج البلاغه، تهيه و تنظيم: سيدجلال ساكت، صغير، ۲۰۰۰۰ ريال.
* نهج البلاغه پارسى، ترجمه متن و محتواى گردآورنده: محمدبن حسين رضى، مترجم: سيد جمال الدين دين پرور، بنياد نهج البلاغه، ۳۰۰۰۰ ريال.
* ولايت و امام على (ع) در قرآن، غدير على مميز، دهاقانى، ۲۰۰۰۰ ريال.