|
گفت وگو با سيدحسين فدايى حسين بازبين و بازخوان آثار همايش عاشورايى
مخاطب اثر عاشورايى بايد با تئاتر مواجه شود
سيدحسين فدايى حسين، نويسنده و پژوهشگر تئاتر در كارنامه خود، تعداد قابل توجهى از نمايشنامه با رويكرد مذهبى و پژوهش هايى در اين ارتباط دارد. فدايى حسين بازخوانى و بازبينى سومين همايش آئين هاى عاشورايى در گفت وگو با سايت ايران تئاتر انتقادها و پيشنهاد هايى در ارتباط با رويكرد نمايشنامه نويسان به تئاتر دينى و دين در تئاتر بيان كرده است كه در ادامه مى خوانيد.
* متون نمايشى مذهبى عموما با چه رويكردى به تاريخ مذهب نوشته مى شود و آيا اساسا امكان نوآورى و دخل و تصرف در تاريخ وجود دارد؟
** حقيقت امر اين است كه نگاه و رويكرد اكثر نويسندگان آثار نمايشى در حوزه دين نگاهى مستند و تا حد زيادى وفادارانه نسبت به وقايع تاريخ مذهبى است. هرچند در مسير تبديل روايت تاريخى به بيان نمايشى برحسب ضرورت هاى دراماتيك تغييراتى در قصه ها و روايات صورت گرفته آنچه در اين نوع رويكرد همواره مهم تلقى گرديده وفادارى به تاريخ و روايات مذهبى بوده است. اين رويكرد به همان نسبت كه ساده و سهل الوصول مى نمايد از دو جنبه مهم نقطه ضعف اين گونه آثار محسوب مى شود.
اول آنكه صرف روايت تاريخى يك رويداد ارزش چندانى ندارد و اساسا شان و منزلت صحنه و نمايش فراتر از نقل روايت و ارائه اطلاعات تاريخى است. از آن گذشته مخاطب امروز حتى اگر علاقه مند و اهل مطالعه در تاريخ مذهب باشد اطلاعات تاريخى را پيشتر شنيده و خوانده است پس صرفا براى كسب اطلاعات به ديدن نمايش نمى آيد. آنچه او در تئاتر مذهبى مى جويد و درعين حال نياز امروز او به حساب مى آيد بازتاب مسايل و دغدغه هاى كنونى جامعه در آيينه اعتقادات روايات و وقايع تاريخ مذهبى است نه صرفا تكرار مكررات تاريخى و ذكر تذكرات اعتقادى.
مشكل دوم در اين نوع رويكرد آن است كه دست و پاى نويسنده و گروه اجرايى براى هرگونه تاويل و تفسير شخصى و متفاوت با اصل روايت و رويداد بسته است و هر تغييرى حتى در زبان روايت گاهى تخطى از اصل واقعه محسوب گرديده و وهن تاريخ محسوب مى شود. بنابراين اگرچه به اعتقاد من هر نوع دخل و تصرف در تاريخ وهن دين محسوب نشده و مشمول بدعت گذارى نمى شود شايد بهتر باشد نويسندگان به جاى پرداختن به روايت تاريخى وقايع و يا حتى دخل و تصرف در آنها با نگاهى انديشمندانه به جوهره اصلى وقايع و فلسفه و مفاهيم پنهان در رويدادهاى تاريخى بازتاب و انعكاس آن را در شرايط امروز جامعه دنبال نمايند. شما بازخوان و بازبين نمايش هاى متقاضى حضور در سومين همايش آئين هاى عاشورايى بوده ايد.
* مهمترين نكته اى كه در اين ارتباط توجه تان را به خود معطوف كرد چه بود؟
** مهمترين نكته همان تلاش براى رسيدن به ديدگاهى بكر و ناب از وقايع و روايات دينى و در عين حال متناسب با شرايط زمان و مسائل مبتلابه جامعه امروز است. اما نكته مهم ديگرى كه لازم به ذكر به نظر مى رسد آن است كه اگر مجهز بودن هنرمند به علم، ابزار و امكانات هنرى و اطلاع دقيق از ظرفيت ها و قابليت هاى هنر در هر عرصه اى لازم و ضرورى به نظر مى رسد در حوزه دين و مذهب اين تسلط و تجهيز هنرى واجب است. چرا كه طرح مفاهيم دينى و مذهبى به خصوص در جامعه ما كه از پيشينه اى غنى و پربار در اين خصوص برخوردار است داراى حساسيت و ظرافت بسيارى است.
* شما همواره در همايش ها و جشنواره هايى با رويكرد دينى و مذهبى حضور پررنگى داشته ايد، اما امسال متقاضى حضور در سومين همايش نبوده ايد.
** در درجه اول بايد بگويم هرگونه فعاليتى در حوزه دين به توفيق نياز دارد. اصطلاح طلبيده شدن كه معمولا براى رسيدن به توفيق زيارت اماكن مقدس به كار مى رود در اين رابطه هم مى تواند مصداق داشته باشد. واقعيت امر اين است كه در حوزه هنر دينى تا انسان از سوى صاحب معنوى اثر طلبيده نشود توفيق خلق اثر را پيدا نمى كند.
البته من امسال از اين توفيق به شكل ديگرى برخوردار بودم و آن اين بود كه توانستم در دو هيات انتخاب (بازخوانى و بازبينى) آثار نمايشى سومين همايش آيين هاى عاشورايى حضور داشته باشم. بنابراين اطلاع از پتانسيل و ظرفيت هاى موجود در عرصه تئاتر عاشورايى برايم قابل توجه بود. اميدوارم با برنامه ريزى و همت مسئولين، دست اندركاران و هنرمندان افق هاى وسيع و بلند پيش روى در اين عرصه در آينده اى نزديك قابل دستيابى باشد.
* ارزيابى تان از كارهاى اجراشده در حوزه نمايش مذهبى چيست؟
** كارهاى اجرايى در حوزه هنر دينى داراى يك امتياز ويژه و منحصر به فرد است و آن اين است كه دست اندركاران اين عرصه همواره از انگيزه و اشتياق معنوى و درونى فوق العاده اى برخوردارند. اين انگيزه و اشتياق كه از ايمان و اعتقاد متقابل هنرمند و مخاطب اثر سرچشمه مى گيرد باعث مى گردد تا كار در اين عرصه همواره هدفمند، پرشور و اثربخش جلوه نمايد. اما همين امتياز ويژه گاه باعث مى شود تا هنرمندان و دست اندركاران در سايه پتانسيل معنوى اثر پنهان گرديده و در وظايف اجرايى و هنرى خود كوتاهى نمايند. غافل از اينكه يك اثر هنرى فارغ از موضوع و مضمون آن مى بايست ويژگى ها و خصوصيات يك اثر هنرى را داشته باشد.
به طور مثال در موضوع مورد بحث ما درام يا نمايش عاشورايى اثرى كه قراراست با اين هدف خلق شود جداى از ارتباط موضوعى و مضمونى با واقعه عاشورا به هرحال بايد ويژگى هاى يك اثر نمايشى يا دراماتيك را داشته باشد. به اعتقاد من درام يا نمايش عاشورايى در درجه اول بايد يك نمايش يا تئاتر تمام عيار باشد تا بتواند مضمون عاشورايى اش را به بهترين نحو به مخاطب منتقل كند. حتى مخاطب اثر عاشورايى هم مى بايست در بدو امر خود را با يك نمايش يا تئاتر مواجه ببيند نه يك مضمون و موضوع عاشورايى كه قرار است با ترفندهاى نمايشى و دراماتيك عرضه شود.
چه بسا در يك نمايش عاشورايى حتى در تمام طول اثر حتى نامى از نام هاى آشنا و اثرى از نشانه ها و نمادهاى معروف عاشورا ديده نشود اما در نهايت مفهوم و يا تفكرى عاشورايى به مخاطب منتقل گردد. اين رويكرد به واقعه عاشورا كه به نظر اثربخش تر و ارزشمندتر مى رسد رويكردى است كه كمتر در آثار نمايشى موجود ديده مى شود.
|
