محمدرضا هاديلو


چندى پيش فرهنگسراى ملل نمايشگاه فضايى اى را در مركز علوم و ستاره شناسى تهران برپا و از گئورگى گرچكو فضانورد نامدار روسى دعوت كرد تا با حضور در اين نمايشگاه و بازديد از آن خاطرات سال ها قبل و اقامت در فضا را زنده كند.
نمايشگاه فضايى
اين نمايشگاه شامل مجموعه اى از عكس ها و اشيايى است كه طى قريب به ۴۰ سال توسط آقاى سيروس برزو، روزنامه نگار و پژوهشگر تاريخ كيهان نوردى گردآورى شده است.
عكس ها و پوسترهايى كه در اين نمايشگاه عرضه گرديده تصاويرى است كه توسط فضانوردان امضا و به سيروس برزو اهدا شده اند. در كنار اين عكس ها نمونه ها و اشياى ديگرى در نمايشگاه در معرض ديد همگان قرار گرفته كه برخى منحصر به فرد و يا كم نظير است. كافيست قدم به سالن نمايشگاه بگذاريد تا محو عكس ها و اشيايى شويد كه جملگى يك حس را در تمام انسان ها به وجود مى آورند و آن آرزوى پرواز و شناخت ناشناخته ها....
مجموعه پاكت هاى پستى از ديگر آثارى است كه در معرض ديد عموم قرار دارد. اين پاكت ها شامل پاكت هايى است كه به مناسبت وقايع مهم در تاريخ كيهان نوردى به چاپ رسيده است كه در روز انتشار،مهر خورده اند. بسيارى از اين پاكت ها عمرى بيش از ۲۰ سال داشته و توسط فضانوردان امضا شده اند.
برخى نشريات موجود در اين نمايشگاه عمرشان به قدمت تاريخ سفر انسان به فضاست و در ثبت تاريخ كيهان نوردى اهميت ويژه دارد.
اين جا روزنامه هاى گرانبهايى وجود دارند.... از روزنامه مربوط به روز پرتاب «يورى گاگارين» گرفته تا ماهنامه «آگانبوگ» كه سال گذشته و بعد از ساليان سال تصوير روى جلد خود را به يك كيهان نورد ايرانى- انوشه انصارى- اختصاص داد.
اما از اشياى بسيار جالب اين نمايشگاه مى توان به مواد غذايى فضايى اشاره كرد كه در ناوهاى كيهانى و ايستگاه هاى فضايى مصرف مى شوند. اين مواد با اصول خاص و در شرايط ويژه ساخته شده اند.
مجسمه هاى به نمايش گذاشته شده نيز حاصل دست بزرگترين هنرمندان دوره شوروى هستند كه به عنوان نمونه براى ساخت تنديس هاى اصلى در ابعاد بزرگتر ساخته شده اند كه بعضى از آن ها را فضانوردان به كمك صنعتگران امضا كرده اند.
اما مجموعه هاى ايرانى در نمايشگاه فضايى بيش از هر چيز ديگرى نظرات را به خود جلب مى كنند.
مجموعه هايى از نخستين اشياى ايرانى سفر كرده به فضا كه از تابلوهاى استاد فرشچيان و كتاب نخستين هاى فضانوردى گرفته تا موارد اهدايى انوشه انصارى...
كتاب نخستين هاى فضانوردى و كارت پستال هاى استاد فرشچيان در سال گذشته با همكارى پاول وينو گرادوف كيهان نورد روس به فضا رفت و در ايستگاه  فضايى بين المللى، مهر خورد و به عنوان نخستين اشياى ايرانى سفر كرده به فضا نام گرفت و ثبت شد.
مجموعه هاى تمبر، كبريت، مدال و... نيز از جمله مواردى است كه به مناسبت هاى مختلف در تيراژ محدود چاپ يا ضرب شده اند و برخى از آن ها براى نخستين بار به نمايش درآمدند.
فضانورد روس
فرهنگسراى ملل با دعوت از «گئورگى گرچكو» كارى كرد تا سفير روسيه نيز به احترام اين فضانورد در مركز علوم و ستاره شناسى تهران حضور يابد و او را در افتتاح و بازديد از نمايشگاه فضايى همراهى كند.
«گئورگى گرچكو» كه اينك پا به سن گذاشته و غبار پيرى سيماى او را فرا گرفته در ۲۵ مى ۱۹۳۱ در لنينگراد متولد شده است. او پس از اتمام دبيرستان به دانشكده مكانيك همان شهر رفته و در سال ۱۹۵۵ به عنوان مهندس مكانيك فارغ التحصيل شد.
سپس در سال ۱۹۶۶ به عنوان فضانورد انتخاب شد. وى طى ۱۰ سال به عنوان مهندس محاسب در قسمت مهندسى سفاين فضايى مشغول كار بود و ضمن تمرينات به درس خواندن ادامه داد و در سال ۱۹۶۷ دكتراى علوم فنى گرفت. وى از سال ۱۹۷۵ عضو فعال آكادمى بين المللى آستروناتيك (فضانوردى) است و در سال ۱۹۷۵ عضو افتخارى آكادمى علوم چك واسلواكى گشت.
از «گرچكو» بيش از ۲۸ مقاله علمى آزاد منتشر شده است. نخستين پرواز «گرچكو»« در ۱۱ ژانويه- ۹ فوريه ۱۹۷۵ و در سن ۴۴ سالگى به عنوان مهندس سفينه «سايوز ۱۷» و «سالوت ۴» در نخستين ماموريت اين سالوت بود كه اين پرواز ۲۹ شبانه روز به طول انجاميد.
«گرچكو» چنان با شور و احساس به عكس هاى نمايشگاه خيره مى شود كه گويى هرگز آن ها را تاكنون نديده است...
او با هر بار نگاه كردن به عكس ها سرى تكان مى دهد و خاطراتش را در ذهن مرور مى كند.
«گرچكو» در مورد نحوه تحصيلاتش در دبيرستان و دانشگاه كه او را به يك فضانورد بزرگ تبديل كرده است مى گويد: «من هيچ وقت خوب نبودم، من هميشه عالى بودم چون هدف بزرگى را در ذهن داشتم.»
او در مورد آثار، عكس ها و اشيايى كه توسط سيروس برزو گردآورى شده اند نيز مى گويد: «نمى دانم آقاى برزو اين روزنامه ها و اين اشياء را كى و چطور به دست آورده است. اين ها خيلى ارزشمند هستند، من چيزهايى اين جا مى بينم كه فكر مى كنم حتى در روسيه هم وجود نداشته باشند.»
و با اشاره به جوانان ايرانى و استعدادهاى موجود در ايران ادامه مى دهد: «من خودم چند نوه دارم اما مطمئنم هيچ كدام از آن ها فضانورد نمى شوند ولى در ايران بچه هايى را مى بينم كه سرشار از استعداد هستند و مى دانم ايران مى تواند در زمينه فضانوردى حرف هاى زيادى براى گفتن داشته باشد. آينده فضا از آن جوانان ايرانى است...»
دنياى ارتباطات كه شالوده اصلى توسعه جامعه بشر امروزى است ريشه در فضانوردى دارد و به قول دانشمند گرانمايه مرحوم استاد حسابى بقا و آينده زندگى بشر زمينى در فضاست. انسان بدون بهره ورى از فناورى فضايى نخواهد توانست در زمين زندگى درخورى داشته باشد.
تاريخ پروازهاى فضايى انسان و ناوهاى كيهانى مختلف از سال ۱۹۶۱ استارت خورد و روس ها كه آغازگر پروازهاى فضايى سرنشين دار بودند براى حمل فضانوردان خود به مدار زمين، از ناوهاى كيهانى «وستك»، «وسخر» و «سايوز» بهره جسته اند و امريكايى ها طى قريب به نيم قرن گذشته فضانوردان خود را با سفينه هاى «مركورى»، «جمينى»، «آپولو» و كيهان پيماى «شاتل» به فضا فرستاده اند.
«وستك» اولين فضاپيما
تاريخ پروازهاى فضايى انسان با ناو  كيهانى وستك آغاز مى شود. كلمه وستك در زبان روسى به معنى شرق است. وستك نخستين برنامه شوروى براى سفر انسان به فضا بود، در چارچوب اين طرح غير از «گاگارين»- نخستين فضانورد جهان- پنج كيهان نورد ديگر به مدار زمين سفر كرده اند.
اين سفينه با موشكى با همين نام به فضا پرتاب شد. وستك دو قسمت داشت، يكى بخشى به شكل مخروط ناقص كه تمام تجهيزات موتورى و مخزن هاى سوخت و اكسيژن را در آن جاى داده بودند و قسمت خدمات ناميده مى شد و ديگرى بخش كروى كه اتاق فضانورد يا بخش فرودى نام داشت و مخصوص زندگى و كار كيهان نورد در مدار زمين بود. تمام امكانات زندگى براى فضانورد، همچنين دستگاه هاى هدايت سفينه در اتاق فضانورد قرار داشت اين قسمت همچنين به سه دوربين تلويزيونى، يك دوربين فيلمبردارى، دستگاه ارتباط راديويى، وسايل تامين زندگى (شامل آب و هوا و غذا) مجهز بود.
هدايت سفينه به طور خودكار و طبق برنامه صورت مى گرفت. اما فضانورد نيز مى توانست آن را هدايت كند. دانشمندان پيش بينى كرده بودند كه اگر دستگاه هدايت سفينه به علتى كارش را درست انجام نداد، فضانورد بتواند آن را سلامت فرود بيارود.
ايستگاه هاى فضايى
از آنجا كه فضاى كوچك ناوهاى كيهانى اجازه فعاليت دامنه دار و طولانى به كيهان نوردان را نمى داد، از همان آغاز سال هاى فعاليت  فضايى، دانشمندان در صدد ساخت ناوهاى كيهانى بزرگ ابعادى بودند كه ما آن ها را به عنوان ايستگاه هاى فضايى، پايگاه فضايى، ايستگاه مدارى، پايگاه مدارى و غيره مى شناسيم.
نخستين ايستگاه مدارى جهان جهت عنوان «سالوت» توسط شوروى و در ۱۹۷۱ در مدار قرار گرفت. اين پايگاه هاى فضايى شامل دو نوع كاملا متفاومت بودند؛ پايگاه هاى مدارى «الماس» با هدف نظامى و ايستگاه هاى مدارى غيرنظامى به اسم سالوت.
طراحى و ساخت اين دو ناو بزرگ كيهانى در دو مركز مختلف انجام شد كه رقيب كارى به شمار مى رفتند. رهبران شوروى تصميم گرفتند (گرچه طراحى، ساخت و كاربرد اين ايستگاه ها متفاوت است) هر دو به نام سالوت راهى مدار زمين شوند تا نظامى بودن گروه الماس پوشيده شود.
كوتاه سخن اين كه فضا به اندازه تمام كهكشان هايش نكات ناشناخته دارد و انسان زمينى هر قدر به درون آن بيشتر وارد مى شود، از پايين بودن دانش و اطلاعاتش بيشتر آگاه مى شود.
حركت فرهنگسراى ملل در دعوت از فضانورد نامى روس را مى توان به فال نيك گرفت و منتظر ماند تا باز هم با دعوت از بزرگان كيهان نورد به مشتاقان و عاشقان فضا كمك كرد تا با بهره گيرى از اطلاعات آنان راه هاى سريع ترى براى كشف ناشناخته ها پيدا كنند.